Mensen die grootse (positieve of negatieve) dingen hebben gepresteerd, kunnen soms moeilijk tegen kritiek op hun daden of ideeën. Het beste voorbeeld in de westerse wereld is, wat mij betreft, president Donald Trump. Zijn eigen mening is het enige dat telt. Hij omringt zich daarom ook, zo lijkt het, alleen met mensen die het met hem eens zijn. Mensen die het niet met hem eens zijn, criminaliseert hij. Zoals The Guardian vorig jaar schreef, hij is er niet op uit haatteksten te criminaliseren, maar teksten te criminaliseren die hij haat. Trump is een extreem voorbeeld van iemand met eigenwaan. Hij is een enorme narcist. Dal laatste zegt Dick Swaab in een recent interview met De Volkskrant. Swaab denkt dat de plasticiteit van het brein van Trump zo gering is dat hij weinig leervermogen heeft.
Dick Swaab is zijn brein
Swaab is een gelauwerd hersenonderzoeker en bekend geworden door zijn stelling dat de vrije wil niet bestaat. Dat staat in zijn boek Wij zijn ons brein (vanaf nu: Wzob) uit 2010. Zoals te verwachten was, heeft die stelling veel commentaar uitgelokt. Hoe heeft hij op die kritiek gereageerd, neemt hij die serieus? Nou, eigenlijk niet, hij maakt zijn opponenten bij voorkeur belachelijk. Een voorbeeld uit het recente interview:
Prompt verschenen er boeken en artikelen met: ‘Wij zijn meer dan ons brein’. Wat dan?, vroeg ik. ‘De omgeving speelt ook een grote rol’, zeiden ze dan bijvoorbeeld. ‘Maar die werkt toch op je in via je brein?’, zei ik dan. Wij zijn ons hart was ook een boektitel, terwijl het hart slechts een domme pomp is die wordt aangestuurd door de hersenen. (…) ‘Wij zijn onze darmen’, werd er ook geroepen. ‘Ja, zo iemand ken ik ook’, heb ik weleens gezegd. Alsof die darmen zichzelf aansturen.
Dick Swaab in De Volkskrant van 5 maart 2026
Dit is niets meer dan een karikatuur van de kritiek die je op zijn stelling kunt hebben. Het lijkt erop dat Swaab ook niet erg happig is op kritiek op zijn ideeën.
De beperkingen van je brein

De ideeën van Swaab over de vrije wil vind je in hoofdstuk 18 van Wzob uitgelegd. Hij betoogt daar dat veel van ons gedrag, onze mogelijkheden en voorkeuren al jong via genetische informatie zijn vastgelegd in onze hersenen en niet meer veranderd kunnen worden. Citeren we Swaab:
Dit maakt duidelijk dat ons gedrag bij de geboorte al in belangrijke mate vastligt (…) Van een volledige vrijheid kan geen sprake zijn. (…) We zijn “dus niet vrij om te besluiten te veranderen van gender-identiteit, seksuele oriëntatie, (…), van ons karakter, religie of onze moedertaal”
Bron: Dick Swaab, Wij zijn ons brein, blz. 381 .
Maar wat Swaab hier schrijft, lijkt me één groot cliché. Natuurlijk zijn er veel dingen die je niet kunt bereiken, ook al zou je dat soms wel willen. Je brein legt beperkingen op aan de keuzes die je kunt maken. Ik, bijvoorbeeld, had best een Nobelprijs in de economie willen winnen. Maar hoewel ik in mijn vak altijd hard gewerkt heb, ontbrak het mij toch aan voldoende talent om baanbrekende ontdekkingen te doen. Mijn hersenen lieten dat eenvoudigweg niet toe. Dat veel is vastgelegd in je hersenen wil echter niet zeggen dat je geen afwegingen meer kunt maken. Je hebt alleen geen Blank Slate om met psycholoog Steven Pinker te spreken. Je kunt niet alles kiezen wat je zou willen. En ja, soms zullen beslissingen die we op basis van intuïtie nemen van betere kwaliteit zijn dan beslissingen op basis van een bewuste afweging van voor- en nadelen.
Benjamin Libet: je brein is sneller dan jij
En het blijkt ook dat als iemand bijvoorbeeld nieuwe elastiekbanden aanschaft om zijn versleten knieën nog een beetje aan te sterken, zijn (of haar) brein al een paar seconden voor de bewuste keuze die keuze al minstens voorbereid zo niet al genomen heeft. Dit fenomeen – het zogenaamde readiness potential – werd al in de jaren 1960 gevonden. Een definitief bewijs voor het bestaan van die readiness potential lijkt gegeven te zijn door een experiment van Benjamin Libet in de vroege jaren 1980. Swaab verwijst er ook naar in Wzob.

In dat experiment werd aan proefpersonen gevraagd een polsbeweging te maken op een zelfgekozen moment. Maar ruim een halve seconde voordat proefpersonen de gevraagde beweging wilden maken, zag Libet op zijn meetapparatuur dat de hersenen van de proefpersonen de vereiste signalen al hadden gegeven. Dus de hersenen namen hun besluit om de gevraagde beweging te maken voordat de proefpersonen zich daarvan bewust waren. Dit is, zo begrijp ik, een zeer invloedrijk experiment geweest. De publicatie, waarin het experiment wordt beschreven, is in ieder geval meer dan 4 duizend keer geciteerd, en dat is een prestatie van formaat.
Is de keuze om je pols te bewegen serieus?
Hoewel ik geen hersenwetenschapper ben, vraag ik me toch af hoe serieus we dit experiment moeten nemen. Dit experiment doet mij denken aan de ervaringen die ik zelf heb gehad met experimenten op economisch terrein. Het commentaar van referees was vaak dat die experimenten met proefpersonen – die vaak over politieke besluitvorming gingen, zoals bijvoorbeeld over de AOW – geen enkele relatie hadden met besluiten in de ‘echte’ wereld.
Dit is hetzelfde bezwaar dat ik tegen het Libet-experiment heb. Waarom zou je je als proefpersoon druk maken om zoiets onbelangrijks als het bewegen van je pols. Veel van wat overdag doen (lopen, zitten, fietsen, auto rijden), doen wij zonder er bij na te denken. De readiness potential is daar dus evident werkzaam en dat is maar goed ook. Stel je voor dat we voor iedere beweging die we maken eerst bewust een besluit zouden moeten nemen. We zouden nergens anders meer aan toekomen.
Wanneer wij sneller zijn dan ons brein

Er zijn inmiddels diverse experimenten uitgevoerd waarbij proefpersonen besluiten moesten nemen die iets meer consequenties hadden dan het besluit polsen te bewegen. In Scientific American wordt een experiment uit 2013 beschreven waarbij proefpersonen duizend dollar moesten doneren, waarbij zij de keuze hadden uit twee liefdadigheidsinstellingen. Voor sommige proefpersonen gold dat hun beslissing inderdaad leidde tot een extra donatie aan de gekozen instelling. Andere proefpersonen kregen echter te horen dat hun beslissing zonder consequenties zou blijven omdat de twee instellingen sowieso 500 dollar zouden krijgen, ongeacht de beslissing van de proefpersonen.
Wat bleek was dat bij de betekenisloze keuze de readiness potential volop aan het werk was, maar bij de betekenisvolle keuze niet. Met andere woorden, het leek erop dat als de consequenties van beslissingen ertoe doen mensen in het volle bewustzijn keuzen maken. Zij worden daarbij niet door hun brein geleid, maar zij zijn de baas over hun brein. Conclusie is dus dat het feit dat veel is vastgelegd in je hersenen niet wil zeggen dat je geen afwegingen meer kunt maken.
Swaab zal toch geen racist zijn?
Dat geldt ook weer niet voor iedereen. Sommigen kun je niet verantwoordelijk stellen voor hun daden. Dat zijn mensen wier brein niet zo goed werkt. Daardoor kunnen zij de effecten van hun acties niet overzien en dus ook niet voorzien dat hun gedrag strafbaar kan zijn. Je kunt hen daarom niet verantwoordelijk stellen voor eventuele misdaden. Swaab heeft eens betoogd dat van de jeugdige mannelijke delinquenten in de gevangenis 90% daar zit op grond van een ‘psychiatrische stoornis’. De suggestie is duidelijk. Deze jongeren hebben een afwijking in de hersenen en zijn daarom niet verantwoordelijk voor hun (mis)daden.
Het is echter ook bekend dat Marokkanen oververtegenwoordigd zijn onder jeugdige delinquenten (al is die oververtegenwoordiging aan het afnemen). In 2024 waren er in Nederland bijna 13 per 1.000 jongeren van 12 tot 18 jaar geregistreerd als verdachte van een misdrijf. Bij de Marokkaanse jongeren gaat het echter om 30,2 per 1.000 jongeren met een Marokkaanse achtergrond die geregistreerd zijn als verdachte van een misdrijf.
Als we Swaab letterlijk nemen, betekent dat dus dat bij (90 procent) van de ruim 30 procent van de Marokkaanse jongens de breinen niet goed werken, terwijl dat voor alle Nederlandse jongens slechts voor (90 procent van) 13 procent geldt. Hoe kan dat? Hebben Marokkaanse jongeren slechtere hersenen dan Nederlandse jongeren? Klinkt dat niet een beetje als racisme? Ligt hier niet te veel nadruk op genetische factoren? Moeten we, in tegenstelling tot wat Swaab beweert, toch maar een groter effect van nurture in plaats van nature aannemen?
Wij hebben (vaak) het brein van een drugsdealer

Als econoom denk ik al meer dan 50 jaar dat mensen bij iedere belangrijke beslissing in het leven (kind verwekken, opleiding volgen, partner zoeken, trouwen) een afweging maken van de kosten tegen de baten. Niet iedereen maakt dezelfde afwegingen. Sommige mensen worden drugsdealer, anderen hersenonderzoeker. Die hersenonderzoeker is geen drugsdealer geworden, omdat de kosten te hoog waren. Het zou bijvoorbeeld kunnen zijn dat de hersenonderzoeker de kans op arrestatie en vrijheidsberoving te groot vond en daarom maar liever de hersenen van drugsdealer onderzoekt.
De econoom die zo denkt trekt dan direct een maatschappelijk relevante conclusie. Als we als maatschappij het dealen van drugs afkeuren, moeten we de kosten ervan zo hoog maken, dat niemand nog drugs wil verhandelen. Dus: hoge pakkans en hoge vrijheidsstraf.
En ja, er zijn natuurlijk jongeren wier hersenen zelfs dan nog tot geen andere keuze leiden dan drugsdealer. Hoe we die kunnen herkennen, zou ik – econoom immers – niet weten. Maar het is vast en zeker geen 90% van alle drugsdealers in Nederland.
0 reacties